Biyoloji – Mayoz ve Mitoz Bölünme – Konu Anlatım

MAYOZ BÖLÜNME
Bütün döllerde kromozom sayısının değişmez kalabilmesi için (sperm ve  yumurtanın birleşmesinden kromozom sayısı iki katına çıkacağından  dolayı) farklı bir hücre bölünmesi gelişmiştir. Mayoz bölünme ismini  alan bu tip bölünmede, kromozom sayısı yarıya indirgenir. Mayoz  bölünmenin sonunda meydana gelen gametler diğer vücut hücrelerinin  aksine n sayıda kromozom taşır (bazı bitkilerde ve bir hücrelilerde  bireyin kendisi yaşantısı boyunca haploid kromozomlu olduğundan mayoz  bölünmeye gerek kalmaz). Normal olarak soma hücrelerinde 2n  kromozomlardan homolog olanlar, boyuna, sinaps dediğimiz aralıklarla  birbirinin yakınında uzanırlar. Bu homolog kromozomların her biri ayrı  bir kutba giderek, yalnız bir tanesinin bir gamete verilmesi sağlanır.  Homolog kromozomlar aynı büyüklüğe ve şekle, keza benzer kalıtsal  faktörlere sahiptir. Gerek yumurta gerekse sperm oluşumu son iki hücre  bölünmesine kadar aynı kurallara göre yürütülür. Daha sonra  spermatogenezis (sperm oluşumu) ve oogenesiz (yumurta oluşumu) farklı  şekilde meydana gelir.
Mayozda da mitoz gibi profaz, metafaz, anafaz ve telofaz diye dört evre  vardır. Bu evreler arada interfaz olmaksızın peş peşe iki kez  gerçekleşir ve sonuçta dört yavru hücre meydana gelir. Mayoz bölünme ile  mitoz bölünme arasındaki en büyük farka profazda rastlanır.
İnterfaz
Bölünmeye hazırlık evresidir. Mitozdaki interfaza benzemekle birlikte  hücrelerin mitozdaki gibi büyüklüklerinin ve hacimlerinin artması  gerçekleşmez.
Profaz-I
Kromozomlar kısalıp kalınlaşmaya başlarken, anadan ve babadan gelen  homolog kromozomlar sinaps halinde ya yan yana parelel uzanırlar ya da  birbirinin üzerine kıvrılırlar. Kısalma sonucunda kromozomlar mitozdaki  gibi görülmeye başlar. Her kromozom iki kromatitten yapıldığından,  homolog kromozomlar dörtlü demetler halinde görülür, bu görünüşe tetrat  denir. Canlının vücudunda homolog kromozom kadar tetrata rastlanılır  (insanda 23 tane). Kromozomların sentromerleri ayrılmamıştır.4 kromatid  için iki sentromer vardır.Ayrıca mitozdan farklı olarak bu evrede  tetratlar arasında parça değişimi gerçekleşir. Crossing-over denilen bu  parça değişimi tür içinde çeşitliliği sağlar. Bu evrenin sonunda  çekirdek zarı parçalanarak kaybolur.
Metafaz-I
Çekirdek zarının parçalanması sona ermiş, sentrozomlar kutuplara  çekilmiş ve iğ iplikleri ortaya çıkmıştır. Sentromerleri çift olan  tetratlar ekvatoral düzlem üzerine dizilir.
Anafaz-I
Bu evrede tetratlar ikiye ayrılarak kutuplara giderler. Ana ve babadan  gelen kromozomlar rasgele olarak birbirlerinden ayrılırlar  (özelliklerimizin bazılarının anadan bazılarının babadan geçmesinin  nedeni). Bu evrede kromozom sayısı indirgendiğinden kutuplara taşınan  yani oğul hücrelere geçecek olan kromozom sayısı vücut hücrelerinin  kromozom sayısının yarısı kadardır.
Telofaz-I
Hücrenin iki kutbunda bulunan kromozomlar uzayıp incelmeye başlar.  Etraflarında çekirdek zarı oluşur. Sitoplazmanın boğumlanmasıyla da  haploid sayıda kromozoma sahip iki yavru hücre oluşur.Buraya kadar geçen  olaylar mayoz-I olarak adlandırılır. Bundan sonra mitozdakinin aksine  arada interfaz evresi olmaksızın profaz-II’nin başlamasıyla mayoz-II  başlar. Mayoz-II mitoz bölünmenin hemen hemen aynısıdır. Hücrelerdeki  haploid kromozom sayısı korunarak profaz-II, metafaz-II, anafaz-II ve  telofaz-II gerçekleşerek mayoz bölünmenin sonunda n kromozom sayısına  sahip 4 yavru hücre meydana gelir.
Kelimeler:
Haploid:  Olgun bir üreme hücresinde bulunan kromozom sayısı, vücut hücrelerinin  sahip olduğu kromozom sayısının yarısına sahiptir. Kromozom sayısının  yarıya inmesi sonucu oluşan “n” sayıda kromozom taşıyan hücrelere  haploid hücre denir.
Sinaps: İki nöronun veya  nöronla başka bir hücrenin bağlandığı yer.
Gamet:  Erkek ve dişi üreme hücresina verilen ad.
Homolog kromozom: Biri anneden, diğeri babadan gelen aynı gen çiftine  sahip kromozomlar.
Tetrat: Mayoz bölünme  sırasında homolog kromozomların birbirlerine sarılarak oluşturdukları  dört kromotitli yapı.
Crossing-over: Eşey ana  hücrelerinde gerçekleşen mayoz bölünmenin profaz I safhasında oluşan  tetratların kromatitleri arasındaki parça değişimi.
Sentromer:  kromozomlarda kardeş kromotidleri bir arada tutan kısım.
MİTOZ BÖLÜNME
Mitoz bölünmenin başlangıcını saptamak olanaksızdır. Fakat hücrede bazı  değişiklikler olur; hücre içeriği jel haline geçer, metabolizma durur,  çekirdeğin hacmi hızla büyür. Kromatid iplikleri belirginleşir ve  boyanmaya başlar. G2 evresinin tamamlanması, kromozomların türlere özgü  şekil ve sayıyı kazanmasıyla mitoz bölünmeye geçilir. Işık mikroskobunda  kromozomlar artık rahatlıkla görülebilir. Bu süre yaklaşık bir saat  sürer. Bu evredeki hücreler küre şeklindedir ve etrafındaki cisimlere  kuvvetle bağlanmamıştır. Mitoz bölünme; profaz, metafaz, anafaz ve  telofaz diye dört evreye ayrılır.
Profaz
Başlangıcında çekirdek içinde ince uzun kromatid iplikleri halinde  görünen kromozomlar, yavaş yavaş helozon şeklinde kıvrılarak  kalınlaşmaya başlar ve görülebilir duruma geçer. kalınlaşma ve kısalma  anafaza kadar devam edebilir. Bu arada eş kromozomlar birbirlerinden  fark edilemeycek kadar sıkıca bağlıdırlar. Bu evrede birbirine  sentromerlerle bağlanmış olarak duran kromozomların her birine kromatid  denir. Sentrozomlar ayrılarak her biri bir kutba gitmeye başlar ve  aralarında iğ iplikleri oluşur. Profazın sonuna doğru iğ iplikleri ile  kromozomlar arasında bağlantı kurulurken, sentrozomlardan hücre zarına  uzanan iğ iplikleri de oluşur ve çekirdek zarı eriyerek kaybolur,  kromozomlar sitoplazma içerisine dağılır.
Metafaz
Kromozomlar çok kere bir çember gibi, bazen de karışık olarak ekvatoral  düzlem üzerinde dizilirler. Genellikle küçük kromozomlar merkezde,  büyükler çevrededir. Diziliş türlere özgü bir özellik gösterir.  Kromozomlar eşit olarak kutuplara çekileceğinden, ortada belirli bir  denge kurulana kadar beklenilir.
Profaz 30-60 dakika sürmesine karşılık, metefaz ancak 2-6 dakika sürer.  her bir kromozomun sentromeri belirgin olarak ikiye bölünür ve  kromatidler tam olarak birbirinden ayrılır.
Anafaz
Ekvatoral düzlemdeki kardeş kromozomlar kutuplara bu evrede taşınırlar.  Kasılma özelliği olan sentrozomların iğ iplikleri sayesinde  kromozomların yarısı bir kutba, diğer yarısı öbür kutba gider.  Kromozomların kutuplara ulaşmasıyla bu evre sona erer.
Bitki hücrelerinde sentrozom bulunmadığı için kromozomların taşınması  sitoplazma hareketleriyle ve sitoplazma kökenli iğ ipliklerinin  yardımıyla olur. Bu evre de yaklaşık olarak 3-15 dakika sürer.
Telofaz
Kromozomlar daha az boyanmaya başlar. Çekirdek zarı yavaş yavaş oluşur.  Kromozomlar uzayıp incelmeye başlar. Bölünme açısından çekirdek  dinlenmeye geçerken, hücre metabolizması aktif hale geçer.
Bu evrenin oluşumu sürerken bir yandan da sitoplazma boğum yapmaya  başlar. İğ ipliklerine dik olarak boğumlanan sitoplazmanın o bölgede jel  hale geçerek iki oğul hücrenin stoplazmasını ayırdığını ileri süren  görüşlerde vardır. Stoplazmanın boğumlanarak ayrılması sürecine  sitokinez denir. Telofazın başlangıcından iki yeni hücrenin oluştuğu ana  kadar geçen süre 30-60 dakikadır.

Yorum Bırak...