Divan Edebiyati Nazim Bicimleri – Konu Anlatim

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri;
GAZEL:Divan  şiirinde,genellikle,aşk şarap gibi konuların,ender olarak da öğretici ve  felsefi konuların işlendiği nazım biçimine gazel adı verilir.Arap  edebiyatı kaynaklı olan gazel,5-15 beyitten oluşur;nazım birimi  beyittir;aruzun hemen her ölçüsüyle yazılabilir.Uyak örgüsü  aa/ba/ca/…biçimdedir.Son beyitte ozanın adı ya da takmaadı  geçer.Mesnevi ya da gazelin içine sıkıştırılan gazele tegazzül  denir.Gazelin ilk beytine matla, son beyte makta,en güzel beyte  beytülgazel adı verilir.Türk edebiyatına İran edebiyatı yoluyla gelen  gazel türünde,Ahmed Paşa,Necati,Zati,Fuzuli,Baki,Bağdatlı  Ruhi,Şeyhülislam,Yahya, Nefi, Nedim,Şeyh Galip başarılı örnekler  vermişlerdir.
KASİDE:Divan şiirinde  Tanrı’nın,din büyüklerinin,genellikle de devlet ileri gelenlerinin  övgüsünün yapıldığı nazım biçimine kaside denir.En az 15-20,en çok 99  beyitten oluşan kasidelerde de,genelde olduğu gibi,nazım birimi  beyittir.Genellikle aruzun uzun kalıplarıyla yazılan kasidelerde,uyak  örgüsü,gazelde olduğu gibi aa/ba/ca/…biçimindedir.Kasidenin ilk  beytine matla,son beytine makta en güzel beytine beytülkasid,ozanın  adının ya da takmaadının geçtiği beyte de tac beyit adı  verilir.Kasideler konularına göre dört öbekte toplanır:Tevhid(Tanrı’nın  birliğini anlatmak için yazılan kaside);münacaat (Tanrı’ya yalvarmak  için yazılan kaside);naat (peygamberi,din ve tarikat büyüklerini övmek  için yazılan kaside);methiye(padişahı,devlet ileri gelenlerini övmek  için yazılan kaside).Kasidenin kuruluşunda şu bölümler yer alır:Nesip ya  da teşbib(doğa,yer betimlemeleri gibi konuyla ilgili olmayan şeylerin  yer aldığı bölüm);girizgah(asıl konuya giriş yapılan  beyit);methiye(Tanrı’nın,peygamberin,padişahın ya da devlet ileri  gelenlerinin övgülerinin yapıldığı bölüm);fahriye(ozanın kendi övgüsünü  yaptığı bölüm);tegazzül(araya sıkıştırılan gazel);dua(övgüye konu olan  kimse içi ozanın iyi dileklerde bulunduğu bölüm)Divan şiirinde kaside  türünde başarılı örnekler veren ozanlar arasında Ahmed  Paşa,Necati,Baki,Nedim,özellikle Nefi sayılabilir.
MESNEVİ:Divan şiirinde,her  beytinin dizeleri kendi arasında uyaklı,aruzun genellikle kısa  kalıplarıyla yazılan nazım biçimine ve bu biçimde yazılmış yapıtlara  mesnevi denir. Mesneviler konularına göre üçe ayrılır:Destansı  nitelikteki mesneviler(Firdevsi’nin Şehname’si);öğretici nitelikteki  mesneviler(Nabi’nin Hayriye’si);din ve tasavvufla ilgili  mesneviler(Mevlana’nın Mesnevi’si,Fuzuli’nin Leyla ile Mecnun’u,Şeyh  Galip’in Hüsn’ü Aşk’ı).Ayrıca,padişahların savaşlarını anlatan manzum  yapıtlar(gazavatnameler),kentleri ve kentlerdeki güzelleri anlatan  yapıtlar(şehrengizler),bazı yergi türündeki yapıtlar,mesnevi nazım  biçimiyle yazılmıştır.Mesnevi İran edebiyatında ortaya çıkmış(İran  edebiyatında Genceli Nizami ve Cami bu türün başlıca adlarıdır).Genceli  Nizami’nin beş mesnevisinden oluşan Hamse’si,sonradan Divan edebiyatı  ozanları tarafından da örnek olarak alınmıştır.Türk edebiyatında ilk  mesnevi Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı yapıtıdır.
MUSAMMAT:Divan şiirinde,üç  dört,beş altı yedi, sekiz,dokuz,on…dizeli bentlerden oluşan nazım  biçimine musammat denir.(musammatlarda her bent bir  bütündür).Musammatların Türk edebiyatında en çok kullanılan  biçimleri,dörtlüler(murabba),beşliler(muhammes),al   tılılar(müseddes),yedililer(müsebbasekizliler(müse   mmen),dokuzlular(mütessa),onlular(muaşşer),terkibi  bent,terciibent ve  şarkıdır.
MÜSTEZAT:Divan şiirinde uzun ve  kısa dizelerden oluşan bir nazım biçimidir.Gazelin özel bir biçimi olan  müstezatta,uzun dizeler”mefulü mefailü mefailü feulün”kalıbıyla  yazılır.Uyak örgüsü a (b) a(b)/c(c)a (b)…(parantez içindekiler kısa  dizelerin uyağını gösterir).biçiminde olan müstezatta,kısa dizelere  ziyade adı verilir.Ziyadeler,anlam bakımından üstlerindeki dizeye  bağlıdırlar;bu nedenle bağımsız dize sayılmazlar.İki uzun, iki kısa  dizeden oluşan bölüm,beyit olarak kabul edilir.
RÜBAİ:Divan şiirinde dört  dizeden oluşan kendine özgü bir ölçü ile yazılan bağımsız nazım biçimine  rübai denir.Rübailerin uyak ölçüsü a a x a biçimindedir.Rübai,İran  edebiyatından Türk edebiyatına geçmiş(İran edebiyatında rübainin en  büyük adı Ömer Hayyam’dır).
ŞARKI:Dört dizeli bentlerden  kurulu olan,bestelenmek amacıyla yazılan şarkının,halk şiirindeki koşma  ve türkünün etkisi ile ortaya çıktığı ileri sürülür.Şarkılar 3-5  dörtlükten oluşur,aruz ölçüsüyle yazılır.Genellikle uyak düzeni a a a  a/b b b a/c c c a/…biçimindedir.Türün en başarılı örneklerini Nedim ve  Enderunlu Vasıf vermişlerdir.
TERCİ-İ BENT VE  TERKİBİBENT:Bu nazım biçimi de bentlerle kuruludur.Bent sayısı 5-15  arasında değişir;her bent de genellikle 5-10 beyit kapsar.Bentler,hane  ve vasıta bölümlerinden oluşur.Terciibentte vasıta beyti,her bendin  sonunda yinelenir.Terkibibentteyse,vasıta beytinin dizeleri kendi  aralarında uyaklıdır.Bentlerin hane bölümlerinin uyak örgüsü gazelinki  gibi a a /b a /c a /d a /…biçimindedir.Baki’nin “Kanuni  Mersiyesi”,Bağdatlı Ruhi’nin “Terkibibent”i bu türün başarılı örnekleri  arasında sayılabilir.
TUYUG:Divan şiirinde Türk  kökenli nazım biçimlerinden olan tuyuğun,İran şiirindeki rübai ile Türk  şiirindeki mani’nin etkisiyle oluştuğu sanılmaktadır.Aruzun “failatün  /failatün /failatün /failün”kalıbıyla yazılan tuyuglarda,uyak örgüsü a a  b a biçimindedir(bazı tuyuglarda a a a a örgüsü de görülür).Konu  bakımından tıpkı rübailere benzer.Türk edebiyatında Ali Şir Nevai,Kadı  Burhanettin,İvazpaşazade Atayi,Nesimi tuyuglarıyla tanınmışlardır.

Yorum Bırak...