Toprak Nedir? Nasıl Oluşur?

1. KAYALARIN ÇÖZÜLMESİ ve TOPRAK OLUŞUMU
toprak
Kayalar dış kuvvetlerin etkisiyle zamanla ufalanıp dağılırlar. Bu olaya kayaların çözülmesi denir.
Taşların çözülmesinde,
Taşların cinsi, havadaki gazlar, su, sıcaklık farkı ve organizmalar  başlıca etkenlerdir. Taşların çözülmesi iki şekilde meydana gelir.
a) Fiziksel veya Mekanik Çözülme
Kayaların kimyasal bileşimine herhangi bir değişme olmadan fiziksel  olarak parçalanması olayıdır. Mekanik parçalanmada en büyük etki günlük  sıcaklık farkıdır. Gündüz ısınıp genleşen kayalar gece sıcaklığın  düşmesiyle sıkışık daralırlar. Böylece taşlarda çatlamalar ve  parçalanmalar oluşur. Fiziksel çözülme günlük sıcaklık farkının fazla  olduğu çöl, karasal, step, tundra iklimlerinin  etki alanlarında yaygın olarak görülür. Ayrıca yüksek dağlık alanlarda  gündüz eriyen kar ve buz suları taşların çatlaklarına sızarak gece  donar, hacim genişlemesi sonucu taşlar parçalanır. Bunun dışında  taşların boşluklarına giren bitki kökleri zamanla kalınlaşarak taşları  mekanik yolla parçalar.
b) Kimyasal Çözünme
Taşların, kimyasal yapılarının nem ve sıcaklığın etkisi ile  değişmesidir. Sıcaklığın yüksek olması kimyasal çözünmeyi kolaylaştırır.  Kimyasal çözünme, sıcaklığın ve yağışın fazla olduğu, Ekvatoral iklim,  muson iklimi, savan iklimi ve ılıman okyanus ikliminin etkili olduğu  yerlerde yaygındır.
Toprak Oluşumu ve Türkiye’deki Toprak Çeşitleri
Toprağın ana kaynağı taşlardır. Taşların fiziksel ve kimyasal  çözülmesi sonucu oluşan parçaların arasına bitki ve hayvan  kalıntılarının karışmasıyla toprak oluşur. Toprak, içerisinde çeşitli  mineraller, canlı organizmalar, organik maddeler, hava ve su bulunduran  bir örtüdür. Aşağıdaki grafikte de oranları belirtildiği gibi bir toprak  kütlesinin yaklaşık % 45′i mineral, % 25′i hava, % 25′i su ve % 5′i  organik maddelerden oluşmaktadır.
turkiye_toprak_haritasi
Toprak oluşumunu etkileyen faktörler
Toprak oluşumunda ve toprağın belli özelliklerinin ortaya çıkmasında  bazı faktörler etkili olmaktadır. Bu faktörlerin başlıcaları şunlardır:
1.    İklim
2.    Bitki örtüsü
3.    Ana kayanın özelliği
4.    Arazinin yükselti ve eğim durumu
5.    Zaman
1.    İklim
iklim tiplerine göre farklı özellikte topraklar oluşur. Bu topraklara klimatik  topraklar denir. Toprak üzerinde etkili olan ana iklim elemanı sıcaklık  ve yağıştır. Bu iki faktör fiziksel ve kimyasal çözünmeyi, bitki  örtüsünün yetişmesini dolayısıyla organik maddelerin parçalanması ve  topraktaki canlı hayatın aktivitesini etkiler.
Sıcaklık ve yağışın fazla olduğu ekvatoral ve nemli tropikal bölgelerde  aşırı çözünme olayları ve oksitlenme sonucu kalın ve kırmızı renkli  topraklar (lateritler) oluşur.
2.    Bitki Örtüsü
Toprağın oluşmasında etkili olan faktörlerden biri de bitki örtüşüdür.  Toprak yüzeyine düşen dal, yaprak ve yemişlerden oluşan bitki  kalıntıları mikroorganizmalar tarafından parçalanarak humusa  dönüşmektedir.
Ayrıca bitki köklerinden çıkan asitlerle kayacın çözülmesi  hızlanmaktadır. Bitki örtüsü ayrıca toprağın aşınmasını önler. Bitki  örtüsünün olmadığı veya cılız olduğu eğimli yerlerde aşınma nedeniyle  toprak tabakası incedir.
3.    Ana Kayanın Özelliği
Toprak oluşumu için öncelikle ana kayanın çözülmesi gerekmektedir. Ana  kayanın fiziksel ve kimyasal yapısı toprak oluşumu üzerinde etkilidir.  Örneğin killi araziler üzerinde yağışlı dönemde şişen, kurak dönemde  çatlayan killi topraklar, killi ve kireçli arazilerde kireç miktarı  fazla olan rendzina toprakları yaygındır.
Toprak oluşumunun başlangıç safhasında ana kayanın fiziksel ve  kimyasal özellikleri toprak üzerinde hissedilir. Ancak toprak oluşumunun  sonraki safhalarında topraktan taşınmalar olması ve organik maddelerin  toprağa katılmasıyla toprağın yapısında farklılaşmalar olur.
4.    Yerşekillerinin Yükselti ve Eğim Durumu
Yükseltinin artması sıcaklığın azalmasına ve belli bir yükseltiye kadar  yağışın artmasına neden olur. Yükseltiye bağlı olarak iklim şartlarında  meydana gelen bu değişmeler toprak oluşumunu da etkilemektedir.
Çözülen malzemeler eğimin fazla olduğu yerlerde yüzey suları ve  yerçekiminin etkisiyle sürekli aşağıya doğru taşınır. Bundan dolayı  eğimin fazla olduğu yerlerde orman ve çayır örtüsü altında ince  topraklar görülürken bitki örtüsünün olmadığı eğimli yerlerde çözülen  malzemeler taşındığı için ana kaya görülmektedir.
5.    Zaman
Kalın bir toprağın meydana gelebilmesi için binlerce yıl süren bir  zamanın geçmesi gerekir. Örneğin Kula civarında 300 bin yıl önce oluşmuş  eski volkan konileri üzerinde yer yer 50 cm kalınlığında toprak oluşmuş  iken yaklaşık 12 bin yıl önce oluşan volkan konileri ve bazaltlar  üzerinde çok daha ince bir toprak örtüsü bulunmaktadır.
Toprak Profili ve Katmanları (Horizonları)
Bir toprak profili incelendiğinde yüzeyden alta doğru fiziksel ve  kimyasal özelliklerinin değişiklik gösterdiği görülür, topraktaki bu  değişmelere göre topraklar ayırt edilir ve sınıflandırılır. Normal bir  toprak profiline bakıldığında yandaki şekilde gösterildiği gibi üstten  alta doğru A, B, C ve D horizonları görülür.
A Horizonu : Organik  maddelerin karışması nedeniyle renginin genellikle koyu olduğu ve  yıkanmanın gerçekleştiği horizondur. Yıkanmaya bağlı olarak bu  katmandaki humus ve kil gibi maddelerin bir kısmı taşınmıştır. Buradaki  çözülme ve ayrışma olayları sonucunda toprak oluşum sürecini  tamamlamıştır. Bu katman mikroorganizma, solucan, karınca v.b canlıların  yaşadığı katmandır. Bitki kalıntılarının toprağa karışması nedeniyle  humusça zengindir. Tarımı yapılan ürünler bu katta yetiştirilir. (Humus: Toprağa verimlilik katan, çürümüş organik atıklardan oluşan madde.)
B Horizonu : Bu katta toprak oluşumu devam etmektedir. A katından sızan suların taşıdığı kil, demir, tuz gibi maddeler bu katta birikir.
C Horizonu : Ana kayayı oluşturan taşların küçük bloklar halinde bulunduğu kattır.
D Horizonu : En altta ana kayadan oluşan katmandır. Toprak çeşitleri
Topraklar oluşumlarına göre iki ana gruba ayrılır: Tanınmış topraklar ve yerli topraklar.
A. Taşınmış Topraklar
Dış kuvvetlerin (Akarsu, rüzgâr, buzul) geçtikleri yerlerden alıp  götürdükleri malzemeleri daha sonra bihktirmesiyle oluşan topraklardır.
•    Alüvyal; akarsuların taşıyıp biriktirdiği,
•    Moren; buzulların biriktirdiği,
•    Lös; rüzgârların biriktirdiği taşınmış topraklardır.
Taşınmış toprakların bileşiminde çeşitli mineraller bulunduğu için bu  tür topraklar verimlidir. Ayrıca bu topraklarda horizonlaşma olayı  yoktur.
B. Yerli Topraklar
Kayaların, bulundukları yerde çözülmesiyle oluşur. Oluşumlarında iklim koşulları da etkilidir.
a)    Tundra Toprakları
Kutuplara yakın soğuk tundra bölgelerinin topraklarıdır. Genelde donmuş  haldedirler. Yazın çözülen toprak bataklık halini alır. Tarıma elverişli  değildir. Ülkemizde tundra toprakları yoktur.
b)    Podzol Topraklar
iğne yapraklı ormanlarla  kaplı soğuk, nemli bölgelerin toprağıdır. Yıkanmış olduğundan fazla  verimli değil ve humusça fakirdir. Podzol topraklar Rusya ve Sibirya’nın  kuzeyindeki tayga ormanlarında geniş yer kaplar. Ülkemizde Karadeniz bölgesinde görülür.
c) Terrarossa (kırmızı) topraklar
Akdeniz iklim bölgelerinde kalkerli araziler üzerinde oluşan  topraklardır. Rengi demir oksitten dolayı kırmızımsıdır. Organik  gübreleme ile verimi artar. Ülkemizde kalkerli araziler üzerinde  Akdeniz, Kıyı Ege ve Güney Marmara’da görülür.
d)    Laterit topraklar
Sıcaklığın yüksek, yağışın bol olduğu Ekvatoral bölgede görülür. (Amazon  havzası – Kongo havzası – Güney Asya) Kuvvetli bir kimyasal çözülme  sonucu oluşmuştur. Humusça fakirdir. Demir oksitten dolayı rengi  kırmızıdır.
e)    Kahverengi Orman Toprakları
Orta kuşağın nemli bölgelerinde geniş yapraklı ormanlarla kaplı alanlarında görülür. Humus bakımından zengin ve verimlidir.
Ülkemizde iç Anadolu’nun yüksek kesimlerinde (1000-1200 m), Karadeniz’in  geniş bir bölümünde, Marmara’da Yıldız ve Samanlı Dağlan’nda,  Akdeniz’de Güneydoğu Toroslar üzerinde ormanlarla kaplı bölgelerde  görülür.
f)    Çernezyom Toprakları (Kara Toprak)
Orta kuşağın yarı nemli step bölgelerinde görülür. Toprağın üst kısmı  humusça zengindir. Çernezyom toprakları yerli topraklar içerisinde en  verimli topraklardır. Çernezyom toprakları Orta Avrupa ve Kafkaslar’da  yaygın olarak görülür. Ülkemizde Erzurum – Kars platosunda görülür.
g)    Kestane ve Kahverengi Step Toprakları
Steplerde görülür. Bitki örtüsü fakir olduğundan humusça fakirdir. Bu  nedenle verimi azdır. Ülkemizde step alanlarında yaygındır, iç Anadolu,  Doğu Anadolu, İç Batı Anadolu ve Güney Doğu Anadolu’da görülür.
h) Çöl Toprakları
Çöl iklimi bölgelerinde görülür. Çok az yağış aldığından içinde kireç ve  tuz miktarı çok fazladır. Humus miktarı çok azdır. Bu topraklar bir  nevi kumdur. Kimyasal çözülmenin yetersiz kalması nedeniyle toprak  oluşmamıştır. Türkiye’de çöl toprağı yoktur.

Yorum Bırak...